Odpisy na utratę wartości aktywów (impairment)

Banki to z perspektywy analizy finansowej wyjątkowo ciekawa podmioty. Przede wszystkim w bankach, jak w mało której działalności, wartość dla akcjonariuszy może być kreowana poprzez politykę rachunkowości. Oczywiście wiele spółek podkręca wyniki również przez zabiegi księgowe, w przypadku banków jest to jednak w zasadzie wpisane w podstawę ich działalności :) Dlaczego tak jest? Ponieważ w bankach istotna jest księgowa wartość kapitału własnego - będąca podstawą do wyliczenia wskaźników regulacyjnych i w konsekwencji możliwej dywidendy.

Odpisy, to jedno z kilku miejsc szczególnie kuszących do naciągnięcia polityki rachunkowości najmocniej jak się da. O tym dlaczego - przeczytasz poniżej. Na początek, tradycyjnie fragment ze sprawozdania ING Banku:

1. Co to w ogóle są odpisy na utratę wartości?

Odpisy na utratę wartości to pojęcie, które dotyczy tak naprawdę wszystkich sektorów (np. co jakiś czas można usłyszeć o odpisach w branży energetycznej na grube miliardy), ale w bankach są szczególnie istotne. Koncepcja wzięła się z tego, że jednostki prezentują w swoich bilansach, różnego rodzaju aktywa. Są one wyceniane różnymi metodami, natomiast dość często jest wycena odnosząca się do ceny nabycia (wytworzenia) - wprost, albo poprzez metodę efektywnej stopy procentowej.

Odniesienie do zakotwiczonej w przeszłości wartości to jest też główne ograniczenie takiej wyceny. Ponieważ aktywa po pewnym czasie mogą trwale zmniejszyć swoją wartość, powstała konieczność uwzględnienia tego w jakiś sposób w sprawozdaniach finansowych.

W przypadku banków, główne aktywa to należności z tytułu kredytów. Ogólnie, jak łatwo się domyślić, jeśli bank zorientuje się, że istnieje duże prawdopodobieństwo, że klient nie spłaci takiego kredytu musi zmniejszyć jego wartość prezentowaną w księgach - dokonać odpisu.

2. Jak się tworzy odpisy?

Sposoby powstawania odpisów, można podzielić na dwie kategorie - zwykłe odpisy i IBNR.

Zwykłe odpisy powstają w ten sposób, że bank identyfikuje w stosunku do danych należność zaistnienie tzw. przesłanek utraty wartości - momentu, w którym dana należność jest reklasyfikowana jako NPL - non-performing loan. Drugi etap to ustalenie, ile tej wartości faktycznie zostanie utracone. Podejścia w tym zakresie są różne. Dla dużych jednostkowych kredytów można sporządzić model finansowy oparty o spodziewane przepływy i/lub wartość zabezpieczeń. Dla małych w grze są raczej metody statystyczne. Wartość o którą - zgodnie z tym oszacowaniem - trzeba zmniejszyć wartość aktywów to właśnie odpis. Co istotne i trzeba o tym pamiętać - dość rzadko odpisuje się od razu całość należności. Zazwyczaj jest to tylko mniejsza lub większa jej część.

IBNR (incurred but not reported) - to odpisy liczone dla całego portfela (kalkulowane dla subportfeli np. według produktów). Mają one w przybliżeniu oszacować wartość odpisów, które powinny zostać dokonane, ale bank jeszcze nie ma wiedzy że powinien to zrobić. Przykład to kredyt dla firmy, której sytuacja powoduje, że go w całości nie spłaci, ale jeszcze nie opóźniła się żadną ratą (akurat nie było końca okresu odsetkowego/ spłaty). Założenia do wyliczenia IBNR to już czysta polityka rachunkowości. :)

3. Jakie to ma znaczenie?

W największym skrócie - fundamentalne. Odpisy - jak wiesz stąd, przechodzą przez rachunek zysków i strat. Bezpośrednio wpływają więc na zysk netto. Zysk netto to oczywiście nie tylko z sama w sobie ważna kwestia z perspektywy inwestorów, ale przede wszystkim, co staram się pewnie powtarzać w co drugim wpisie - element budowania kapitałów własnych i w efekcie zdolności dywidendowej.

Rachunek zysków i strat - pozostałe

Rachunek zysków i strat - pozostałe

Na koniec omówienia rachunku zysków i strat banku chciałbym pokazać pozostałe pozycje, po działalności odsetkowej, prowizyjnej i inwestycyjnej. Są to głównie bardzo różne pozycje, a niektóre z nich na pewno zapracują na osobne omówienie w którymś z następnych postów.

Źródło: Nota 2 do skonsolidowanego sprawozdania ING Banku za 2016 r.

1. Wynik na pozostałej działalności podstawowej

Wynik  na pozostałej działalności podstawowej to typowa kategoria dopełniająca podział na różne elementy (tak jak i ten post :)). Znajdują się tam efekty wszelkich działań banku, których nie dało się sklasyfikować nigdzie indziej. Największą część tej pozycji stanowi wynik ze sprzedaży usług przez podmioty zależne od banku (pokazuję sprawozdanie skonsolidowane, uwzględniające działalność całej grupy ING). Ponadto są tam zyski/straty ze sprzedaży aktywów trwałych, nieruchomości inwestycyjnych, ewentualnych odszkodowań itd.

2. Koszty działania

Koszty działania banku to temat, który zdecydowanie zasługuje na odrębne omówienie. Nie tylko dlatego, że jest to bardzo duża pozycja, ale też żeby zrozumieć niektóre działania banku (np. przesuwanie klientów do Internetu zamiast obsługi w oddziałach). Na ten moment niech wystarczy informacja, że zdecydowaną większość tych kosztów (tak ok. połowy) stanowią koszty pracownicze - wynagrodzenia i składki pracodawcy na ZUS. Poza tym istotne pozycje to oczywiście promocja, koszty IT, koszty wynajmu lokalizacji pod odziały itd.

3. Odpisy na utratę wartości aktywów finansowych

To kolejny element, który jest niesamowicie istotny z perspektywy działalności banku i zrozumienia jak to działa. Odpisy to księgowe ujęcie przewidywanej wartości aktywów - czyli kredytów, jaka nie zostanie spłacona. Co istotne, nie jest to faktyczna wartość niespłaconych kredytów (bo jednak jakaś część zostanie odzyskana), a tylko wartość jaka według banku w zgodzie ze standardami rachunkowości, nie zostanie najprawdopodobniej odzyskana od klientów. Odpisy to najbardziej podatny na "naciąganie" fragment rachunku wyników banku, dlatego też jest zazwyczaj intensywnie weryfikowany przez audytorów i KNF.

4. Podatek od niektórych instytucji finansowych.

To oczywiście nic innego jak słynny "podatek bankowy" wprowadzony w 2016 r. Co ciekawe podatek ten, mimo że jest kosztem i prezentowany jest powyżej zysku brutto, nie stanowi kosztu uzyskania przychodu na potrzeby obliczania podatku dochodowego.

5. Podatek dochodowy

Podatek dochodowy płacony przez banki zasadniczo nie różni się od podatku dochodowego płaconego przez inne podmioty gospodarcze. Również wynosi 19% i jest naliczany od zysku brutto. Trzeba jednak zauważyć, że ze względu na specyfikę działalności jego obliczanie to nie jest bułka z masłem, ze względu na wyjątkowe duże rozbieżności w obliczaniu zysku księgowego i podatkowego. Dotyczą one np. sposobu ujmowania przychodów i kosztów odsetkowych, szczególnego traktowania odpisów, podatku od niektórych instytucji finansowych itd.

6. Zysk netto

Króliczek, za którym wszystkie banku gonią :) Oczywiście powiększa on kapitał własny, co w bankach jest szczególnie istotne, ponieważ im większy kapitał o ile oczywiście nie zostanie wypłacony w postaci dywidendy, tym większe możliwe aktywa i zyski w kolejnych okresach.